چالش اقتصادی کشور؛ غلبه فضای غیر واقعی بر بازار واقعی
حجت الاسلام غلامعلی معصومینیا، استاد حوزه و دانشگاه، در گفتوگو با خبرنگار گروه اقتصاد خبرگزاری رسا، ابراز داشت: اقتصاد به دو بخش تقسیم میشود: بخش واقعی و بخش غیرواقعی. بخش واقعی شامل بازار کالا و خدمات و بازار عوامل تولید است. بخش غیرواقعی نیز بازار مالی نام دارد که در سطح جهانی شامل بانک، بورس و بیمه میشود. بخش بورس یعنی بازار سرمایه، دارای ابزارهایی است که به آنها ابزارهای تأمین مالی میگویند. همچنین ابزارهایی دیگری وجود دارد که برای مدیریت ریسک و کاهش ریسک فعالان اقتصادی مورد استفاده قرار میگیرد.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: زمانی که یک فعال اقتصادی طرحی را انتخاب و از نظر اقتصادی ارزیابی میکند، نوبت به تأمین مالی میرسد؛ یعنی پولی که برای احداث آن طرح لازم است. تأمین مالی یا در بازار پول انجام میشود یا در بازار سرمایه. وقتی طرح تأمین مالی شد، فعال اقتصادی با مسئلهای جدید به نام «ریسک» مواجه میشود. در اقتصاد و مباحث مالی گفته میشود که هیچ فعالیت اقتصادی بدون ریسک نیست. بنابراین باید ریسک را مدیریت کنیم تا حد امکان آن را کاهش دهیم. به این کار در ادبیات مالی «ریسک منیجمنت» یا مدیریت ریسک میگویند.
وی ادامه داد: ریسکهای مختلفی وجود دارد؛ از جمله ریسک قیمت، ریسک نرخ ارز و ریسک نرخ سود. یکی از ابزارهایی که برای مدیریت ریسک در بازار مالی مطرح است، «قراردادهای سوآپ» یا قراردادهای معاوضهای است. دلیل توجه به این مباحث این است که این قراردادها ابعاد مختلفی دارند: بعد اقتصادی، بعد مالی، بعد فقهی و... کشورهای اسلامی برای استفاده از این ابزارها باید ارزیابیهای اقتصادی و مالی داشته باشند تا مطمئن شوند برای اقتصادشان مفید است. همچنین لازم است از نظر فقهی بررسی کنند که این ابزارها جایز است یا خیر. وظیفه حوزههای علمیه بررسی فقهی این ابزارهاست.
حجت الاسلام معصومینیا خاطرنشان کرد: قراردادهای سوآپی که در بازار سرمایه مطرح هستند، انواع زیادی دارند که در این کتاب بررسی شدهاند؛ مانند سوآپ کالا، سوآپ دارایی، سوآپ نرخ بهره، سوآپ نرخ ارز، سوآپ بدهی، سوآپ مالکیت، سوآپ نکول (اعتباری) و غیره. علاوه بر این، قراردادهای سوآپی در بازار واقعی (بازار کالا) نیز وجود دارد. یک مثال ارزشمند در این زمینه، معاوضه گاز است؛ مثلاً گاز را در خراسان شمالی از ترکمنستان میگیریم و در عوض در خلیج فارس به ترکمنستان گاز میدهیم. این کار هم به نفع ماست و هم به نفع آنها، زیرا هزینهها را کاهش میدهد و نیازها را برطرف میکند. همچنین معاوضه کالاهای مختلف بین کشورها از مشکلات بازار پول و تحریمها نجات میدهد.
وی از شرایط فقهی قرارداد سوآپ گفته و اظهار داشت: قراردادهای سوآپ در بازار واقعی فواید اقتصادی زیادی دارد و از نظر فقهی با شرایطی قابل قبول است؛ اما قراردادهای سوآپ در بازار سرمایه (بازار مالی) چالشهای فقهی متفاوتی دارند که برخی جایز و برخی جایز نیستند که در این کتاب به بررسی آثار اقتصادی، مالی و فقهی آنها پرداخته شده است. نام کتاب «بررسی فقهی و اقتصادی قراردادهای سوآپ» است که در ویژهنامه بیست و هفتمین کتاب سال حوزه معرفی شده است.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: در پاسخ به این سوال که چالش اقتصادی کشور چیست، باید گفت چالش اصلی، غلبه فضای غیرواقعی بر بازار واقعی است. بازار غیرواقعی یعنی بازاری که حاکمیت بورسبازی، سفتهبازی و جدا شدن بخش پول، ارز و معاملات بازار ثانویه از بخش واقعی (تولید و خدمات) در آن جریان دارد. امسال که سال «سرمایهگذاری، تولید و رشد» نامگذاری شده، اما به دلیل جذابیت و سودآوری بالای بازار غیرواقعی (ارز، سکه و...)، تولید آسیب دیده و با رکود مواجه شده است.
وی در پایان افزود: بخش زیادی از پول مردم و نهادها صرف خرید ارز شده و از چرخه اقتصاد واقعی خارج شده است. سکهها و دلارها به خانهها و شرکتهای دولتی رفته و پول به جای اینکه صرف رشد تولید شود، در بازارهای غیرواقعی صرف شده است. تولیدکنندگان ضربه اساسی دیدند. علت این است که سفتهبازان رشد بادکنکی داشتند و ضربه را به کمر بخش واقعی زدند. راه حل این است که سیاستها معطوف به بخش واقعی شود و سودآوری بازار غیرواقعی کاهش یابد تا مردم سرمایههای خود را به سمت تولید بیاورند و اقتصاد نجات پیدا کند.