بازخوانی پیوند «امت»، «حوزه» و «مرجعیت» در آیینه بدرقه حماسی امام شهید

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در فارس، تشییع و بدرقه باشکوه رهبر شهید انقلاب اسلامی یکی از مهم‌ترین جلوه‌های پیوند تاریخی امت اسلامی با نهاد مرجعیت و حوزه‌های علمیه را در برابر دیدگان جهانیان به نمایش گذاشت. میلیون‌ها انسان از اقشار، سلایق و مناطق مختلف، در کنار مراجع عظام، علمای برجسته، اساتید، فضلا و طلاب حوزه‌های علمیه قم، مشهد، نجف و دیگر مراکز علمی جهان اسلام، در مراسم بدرقه حضور یافتند؛ حضوری که فراتر از یک احساس عاطفی، حامل یک پیام راهبردی و تمدنی بود؛ امت اسلامی هنوز حوزه‌های علمیه را ملجأ، پناهگاه و مرجع هدایت خود می‌داند.

 

این حقیقت، شاید مهم‌ترین پیام اجتماعی و تمدنی این بدرقه تاریخی باشد؛ پیامی که بدون فهم جایگاه حوزه‌های علمیه در تاریخ اسلام و نقش آن در شکل‌گیری انقلاب اسلامی، قابل درک نخواهد بود.

 

 

برخلاف بسیاری از نهادهای آموزشی جهان که در طول تاریخ با حمایت دولت‌ها شکل گرفته‌اند، حوزه‌های علمیه پیش از آنکه یک نهاد آموزشی باشند، یک نهاد مردمی و برخاسته از متن امت هستند. از نخستین حلقه‌های درس ائمه اطهار(ع) تا مدارس بزرگ نجف، قم، مشهد، اصفهان، ری، حله و جبل عامل، حوزه همواره بر پایه اعتماد مردم، وجوهات شرعی و استقلال از قدرت‌های سیاسی رشد کرده است.

 

همین استقلال تاریخی، بزرگ‌ترین سرمایه حوزه بوده است. حوزه هیچ‌گاه خود را وابسته به حکومت‌ها تعریف نکرد؛ بلکه همواره تلاش کرد پاسدار دین، حافظ شریعت و مدافع حقوق مردم باشد. به همین دلیل، هرگاه جامعه اسلامی در معرض تهدید قرار گرفته، نگاه مردم پیش از هر نهاد دیگری به سوی علما و مراجع معطوف شده است.

 

اگر در دوره هجوم مغول، حوزه‌ها چراغ علم را روشن نگه داشتند؛ اگر در عصر استعمار، علمای دین پرچم مبارزه را برافراشتند؛ اگر در نهضت تنباکو، انقلاب مشروطه، قیام پانزدهم خرداد و پیروزی انقلاب اسلامی، این مرجعیت بود که مردم را به صحنه آورد، همه از آن رو بود که حوزه، همواره پناهگاه اعتماد عمومی امت اسلامی بوده است.

 

 

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در تحلیل این بدرقه باید مورد توجه قرار گیرد، این است که رهبر شهید انقلاب اسلامی، پیش از آنکه یک رهبر سیاسی باشد، یک فقیه، مجتهد و تربیت‌یافته حوزه‌های علمیه بود.

 

او در مکتب فقاهت، تفسیر، اخلاق و معارف اهل‌بیت(ع) پرورش یافت؛ سال‌ها در محضر استادان بزرگ حوزه زانو زد، با سنت علمی اجتهاد رشد کرد و در متن فرهنگ حوزوی، مسئولیت اجتماعی و سیاسی خود را تعریف کرد.

 

این مسئله، تفاوتی بنیادین میان انقلاب اسلامی و بسیاری از انقلاب‌های معاصر ایجاد می‌کند. رهبران بسیاری از انقلاب‌های جهان از احزاب، ارتش‌ها یا جریان‌های روشنفکری برخاسته‌اند، اما رهبر انقلاب اسلامی از حجره‌های ساده حوزه، از کرسی درس خارج فقه و از سنت هزار ساله اجتهاد برخاست.

 

از این رو، بدرقه او در حقیقت بدرقه یکی از برجسته‌ترین ثمرات حوزه‌های علمیه بود؛ نهادی که توانست عالمی را تربیت کند که نه‌تنها در عرصه فقاهت، بلکه در مدیریت اجتماعی، رهبری سیاسی و هدایت فرهنگی نیز منشأ اثر شود.

 

 

تحلیل انقلاب اسلامی بدون توجه به نقش حوزه، تحلیلی ناقص خواهد بود. انقلاب اسلامی پیش از آنکه یک تحول سیاسی باشد، یک تحول معرفتی بود. اندیشه ولایت فقیه، مردم‌سالاری دینی، استقلال از سلطه، نفی استکبار، عدالت‌خواهی، دفاع از مستضعفان و احیای هویت اسلامی، همگی ریشه در مباحث فقهی، کلامی و فلسفی حوزه‌های علمیه دارند.

 

اگر امام خمینی(ره) توانست نهضتی جهانی را پایه‌گذاری کند، به دلیل آن بود که سخن او برآمده از سنت اجتهاد شیعه بود؛ سنتی که همواره میان دین و زندگی اجتماعی پیوند برقرار کرده است.

 

رهبر شهید انقلاب نیز ادامه‌دهنده همین مسیر بود. او نماینده یک مکتب بود، نه صرفاً یک شخصیت. به همین دلیل، میلیون‌ها انسان در بدرقه او، در واقع با یک مکتب تجدید بیعت کردند؛ مکتبی که ریشه در حوزه‌های علمیه دارد.

 

 

حضور گسترده مراجع، استادان و فضلای حوزه‌های علمیه قم، نجف و مشهد در مراسم بدرقه رهبر شهید، تنها یک حضور تشریفاتی نبود. این حضور، بیانگر استمرار یک سنت تاریخی بود؛ سنت همراهی حوزه با مردم.

 

حوزه‌های علمیه در فرهنگ شیعه، صرفاً مراکز تولید علم نیستند؛ بلکه مراکز هدایت جامعه نیز هستند. عالم دینی، تنها مدرس کتاب نیست؛ بلکه وارث رسالت انبیا در هدایت مردم است.

 

وقتی رهبری که از متن حوزه برخاسته، به شهادت می‌رسد، طبیعی است که همه بدنه حوزه، این فقدان را فقدان یکی از سرمایه‌های علمی و دینی خود بداند.

 

اما در کنار این، حضور علما پیام دیگری نیز داشت؛ اینکه حوزه همچنان بر عهد خود با امت اسلامی ایستاده و اجازه نخواهد داد مسیر شهیدان فراموش شود.

 

 

شاید مهم‌ترین پیام بدرقه میلیونی رهبر شهید، همین باشد.در عصر رسانه، فضای مجازی و جنگ شناختی، برخی تصور می‌کردند مرجعیت اجتماعی حوزه‌های علمیه تضعیف شده است؛ اما آنچه در این بدرقه تاریخی دیده شد، خلاف این تصور را ثابت کرد.

 

مردم تنها برای وداع با یک رهبر نیامده بودند؛ آنان در کنار مراجع و علما، یک بار دیگر اعتماد خود را به نهاد مرجعیت دینی اعلام کردند.

 

این اعتماد، با دستور ایجاد نمی‌شود؛ با تبلیغات نیز به دست نمی‌آید. اعتماد اجتماعی، محصول قرن‌ها صداقت، مجاهدت، ساده‌زیستی، استقلال و همراهی با مردم است؛ سرمایه‌ای که حوزه‌های علمیه در طول تاریخ آن را حفظ کرده‌اند. به همین دلیل، هرگاه جامعه اسلامی با بحران‌های بزرگ روبه‌رو می‌شود، نگاه‌ها دوباره به سوی حوزه بازمی‌گردد.

 

 

این سرمایه بزرگ، مسئولیت بزرگی نیز ایجاد می‌کند. اگر مردم حوزه را ملجأ خود می‌دانند، حوزه نیز باید پاسخگوی نیازهای فکری، فرهنگی و اجتماعی مردم باشد.

 

نسل جدید با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو است؛ از هویت دینی گرفته تا مسائل خانواده، اخلاق، فناوری، هوش مصنوعی، رسانه، عدالت، سبک زندگی و تمدن اسلامی.

 

حوزه نمی‌تواند تنها به بازتولید متون گذشته اکتفا کند؛ بلکه باید با حفظ اصالت اجتهاد، زبان گفت‌وگو با جهان امروز را نیز تقویت کند. جهاد تبیین، امروز تنها یک توصیه نیست؛ بلکه وظیفه تاریخی حوزه است.

 

اگر حوزه نتواند روایت صحیح انقلاب اسلامی، فلسفه شهادت، جایگاه ولایت، نقش مقاومت و مبانی تمدن اسلامی را برای نسل جدید تبیین کند، میدان به روایت‌های تحریف‌شده واگذار خواهد شد.

 

 

تمدن‌ها پیش از آنکه با قدرت نظامی ساخته شوند، با اندیشه شکل می‌گیرند. حوزه‌های علمیه، کارخانه تولید اندیشه تمدنی در جهان تشیع هستند. فقه، کلام، فلسفه، تفسیر، اخلاق و علوم انسانی اسلامی، همه باید در خدمت ساخت آینده امت قرار گیرند.

 

از همین رو، رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز همواره بر تحول حوزه، پاسخگویی به نیازهای زمان و نقش‌آفرینی حوزه در تحقق تمدن نوین اسلامی تأکید داشت. بدرقه باشکوه او، در حقیقت تجدید عهد امت با همین رسالت تاریخی بود.

 

 

بدرقه حماسی رهبر شهید انقلاب اسلامی، تنها وداع با یک انسان بزرگ نبود؛ این بدرقه، بازخوانی دوباره نسبت «امت»، «حوزه» و «مرجعیت» بود.

 

میلیون‌ها انسان در کنار مراجع و علما، به جهانیان اعلام کردند که حوزه‌های علمیه هنوز قلب تپنده هویت اسلامی، خاستگاه رهبری دینی و پناهگاه امت در روزهای سخت هستند.

 

تاریخ نشان داده است که هرگاه حوزه در کنار مردم بوده، مردم نیز در کنار حوزه ایستاده‌اند. این پیوند، راز ماندگاری تشیع، راز پیروزی انقلاب اسلامی و راز استمرار گفتمان مقاومت است.

 

از این منظر، بزرگ‌ترین پیام بدرقه رهبر شهید آن بود که رهبران الهی از دل حوزه برمی‌خیزند، با امت زندگی می‌کنند و با شهادت، مکتبی را به میراث می‌گذارند که همچنان حوزه‌های علمیه پاسدار آن خواهند بود. تا زمانی که این پیوند میان امت، مرجعیت و حوزه برقرار است، امید به آینده، عزت امت اسلامی و مسیر تحقق تمدن نوین اسلامی نیز زنده و پویا خواهد ماند.