چرا عملیات کربلای ۴ اجرا شد؟ + نقشه
جمهوری اسلامی ایران به منظور تثبیت مواضع دفاعی رزمندگان اسلام و سلب فرصت از دشمن برای سازماندهی مجدد و نیز فعال کردن محافل سیاسی در راستای تصمیمگیری جدی و عادلانه در حل مناقشه، در بعضی از خطوط دفاعی، عبور از مرزها و تصرف مناطق استراتژیک دشمن را هدف قرار داد. این تدبیر نه تنها خردمندانه، بلکه منطبق بر فنون دفاعی بود. سلسله عملیاتهای کربلا و در اینجا بهطور مشخص عملیات کربلای ۴، جزو عملیاتهای برونمرزی یا انهدامی به شمار میرفت [۱] که در این یادداشت، به بررسی اهداف، منطقه جغرافیایی، شرح عملیات، دلایل عدم موفقیت و نتایج آن میپردازیم.
اهداف عملیات
تصرف فاو و رأسالبیشه در عملیات والفجر ۸ (بهمن ۱۳۶۴ ـ فروردین ۱۳۶۵) که راه زمینی عراق را به شمال خلیج فارس قطع کرده بود، میتوانست با تصرف ابوالخصیب کامل شود. با این اقدام کل شبهجزیره فاو آزاد میشد و موقعیت ایران در خلیج فارس بیش از پیش تقویت میگردید و نیز بصره از جنوب در خطر سقوط قرار میگرفت. [۲]
به این ترتیب، پس از پیروزی فاو ـ که باعث به هم خوردن موازنه ارضی به نفع ایران شد ـ لازم بود در اقدامی دیگر که از اهمیت ویژه و هدف استراتژیک برخوردار باشد، سرنوشت جنگ به نقطه نهایی رهنمون شود. به بیان دیگر، حفظ دستاوردهای فتح فاو در این جبهه و مقابله با دشمن در جبهههای دیگر و نیز آمادهسازی عملیات بعدی که هرکدام از اهمیت و حساسیت ویژهای برخوردار بودند، بایستی در عرض یکدیگر انجام میگرفتند؛ لذا تصرف منطقه استراتژیک فاو و جداسازی بخش جنوبی سرزمین عراق از این کشور اقتضا میکرد که مناطق مهمی، چون بصره وامالقصر نیز مورد توجه قرار گیرد و به نظر میرسید، توقف در این منطقه و عدم توسعه وضعیت، به زیان نیروهای خودی باشد؛ زیرا منطقه عملیات فاو به لحاظ وسعتی که داشت از این قابلیت برخوردار بود که سلسله عملیات بعدی در همین زمان و موقعیت انجام شود. بنابر این دلایل، از نیمه اردیبهشت ۱۳۶۵، بررسی عملیات کربلای ۴ در نیروی زمینی سپاه پاسداران آغاز شد و پس از حدود هشت ماه اقدام فشرده در زمینه بحثهای مانور، طراحی ابتکارات ویژه عملیاتی، برآورد نیروی موردنیاز، تعیین سازمان رزم، آمادهسازی زمین، شناسایی دشمن، ترغیب و تهییج افکار عمومی مبنی بر انجام عملیات سرنوشتساز، آغاز شد. [۳]
اهداف سیاسی ـ نظامی عملیات کربلای ۴ عبارت بودند از:
- پاسخ به شرارتهای دشمن در حمله به مراکز اقتصادی و غیرنظامی کشور؛ جلوگیری از تلاش ارتش بعثی عراق در گسترش حوزههای جنگ در دریا با حمله به نفتکشها؛ جلوگیری از گسترش جنگ شهرها؛ مسدود کردن جادههای جنوبی بصره با هدف محاصره و در ادامه تصرف این شهر راهبردی؛ تصرف منطقه ابوالخصیب و محاصره و انهدام نیروهای عراقی مستقر در شبهجزیره فاو؛ تقویت موقعیت ایران در خلیج فارس با آزادسازی تمام منطقه فاو؛ تحمیل اراده خودی به دشمن مبنی بر پذیرش شرایط ایران در خاتمهدادن به جنگ. [۴]دلایل انتخاب منطقه عملیات
محدوده کلی عملیات کربلای ۴ در قسمت جنوب غربی ایران و جنوب شرقی عراق در نزدیکی خلیج فارس واقع شده بود که به منطقه عملیاتی شلمچه معروف است. این محدوده در جنوب شرقی شهر مهم و استراتژیک بصره قرار داشت و تقریباً نزدیکترین محور وصولی به این شهر به حساب میآمد. این منطقه از شمال به آبگرفتگی جنوب زید، از شرق به دژ مرزی ایران و عراق و همچنین شهر خرمشهر، از جنوب به شطالعرب و از غرب به شهرهای تنومه و الحارثه محدود میشد که در منطقه عمومی و حائل بین سپاه سوم و هفتم عراق قرار داشت. [۵]
مأخذ نقشه: اطلس جنگ ایران و عراق؛ فشرده نبردهای زمینی
علل انتخاب این منطقه برای عملیات کربلای ۴ را میتوان در موارد زیر جستوجو نمود:
۱- به علت شعار سال «تعیین سرنوشت جنگ»، عملیات باید در یک منطقه بسیار مهم انجام میشد. شهر بصره بهعنوان دومین مرکز ثقل و پایتخت اقتصادی عراق، هدف بسیار مناسبی برای تعیین سرنوشت جنگ به حساب میآمد. در صورتی که رزمندگان اسلام موفق به تصرف شهر بصره میشدند، دولت عراق و حامیانش ناگزیر به قبول شکست در مقابل ایران بودند.
۲- تجربه موفق فاو در عبور از رودخانه باعث قوت قلب و اعتماد به نفس رزمندگان اسلام شده بود. فرماندهان به قابلیتهای غواصان دریادل، اعتقاد و ایمانی راسخ پیدا کرده بودند.
۳- کسب غافلگیری برای کاهش آسیبپذیری و همچنین دستیابی به هدف در عملیاتها، بهعنوان یک مسئله اصلی همواره مورد توجه فرماندهان بود. منطقه ابوالخصیب و جزیره مینو بهعنوان تنها منطقهای که عملیات عمدهای در آنجا صورت نگرفته بود، احتمال غافلگیری دشمن را افزایش میداد.
۴- زمین ابوالخصیب به لحاظ داشتن عوارض (نهرها، کانالهای کشاورزی، نخلستان و سایر عوارض) از قابلیت دفاعی مناسب برخوردار بود.
۵- واگذاری مسئولیت زمین به دو سپاه عراقی (سپاه سوم با فرماندهی ماهر عبدالرشید در شمال شطالعرب و سپاه هفتم با فرماندهی هشام فخری در جنوب شطالعرب)، باعث بهمریختگی در سازمان آنها شده بود.
۶- غواصها از تنگه بین جزایر ماهی وامالرصاص (خط حد دو سپاه فوقالذکر) بهعنوان تاکتیک ویژه و زدن به جناح و پشت دشمن، قابلیت عبور داشتند. [۶]شرح عملیات
با نزدیکشدن زمان عملیات، شواهد یا تحلیلی مبتنی بر حساسشدن ارتش عراق به منطقه عملیاتی مشاهده نمیشد. اما در آستانه عملیات، شواهد و قراین حاکی از آن بود که شرایط و واکنشهای عراق در این منطقه غیرعادی است. بهویژه افزایش بمباران دشمن در منطقه عمومی خرمشهر و آبادان و نیز اجرای آتش توپخانه بر روی عقبه یگانها در رودخانههای کارون و عرایض، این نگرانی را تشدید کرد. در مورد عبور غواصها از تنگه نیز ابراز نگرانی میشد، بهخصوص درگیری نیروهای شناسایی لشکر ۴۱ ثارالله (ع) در داخل تنگه با نیروهای دشمن، به این موضوع بیشتر دامن میزد و این در حالی بود که تنها چند ساعت به آغاز عملیات باقی مانده بود. از این رو، اخبار گوناگونی از غیرعادی بودن اوضاع به فرماندهی میرسید. [۷]
عملیات کربلای ۴ در روز چهارشنبه ۳ دی ۱۳۶۵ در منطقهای به عرض حدود چهل کیلومتر از پاسگاه زید عراق در شمال شلمچه تا روبروی جزیره مینو (غرب جزیره سهیل) و در حدفاصل سپاههای سوم و هفتم ارتش بعثی عراق با رمز «یا محمد (ص)» آغاز شد. شروع عملیات ساعت ۲۲:۳۰ بود، به همین خاطر غواصهای خودی ساعاتی قبل به درون آب رفته و به سمت خط دشمن حرکت کردند. در این میان، نیروهای دشمن که کاملاً آماده و هوشیار بودند، ضمن پرتاب منور، با تیربار و خمپاره به طرف نیروهای خودی شلیک میکردند. در مجموع، عملیات خارج از کنترل و هدایت فرماندهی قرار گرفته بود و قبل از هر دستوری، یگانها با توجه به نوع وضعیت و هوشیاری و عکسالعمل دشمن به محض رسیدن به ساحل، درگیری را آغاز میکردند.
در این حال، نیروهای عملکننده فقط توانستند در جزایر سهیل،امالرصاص،امالبابی و بلجانیه نفوذ کنند و در بعضی مناطق نیز به صورت موضعی رخنه نمایند. در مقابل، نیروهای دشمن با پرتاب پیدرپی منور و اجرای چند مورد بمباران کنار نهر عرایض (عقبه برخی از یگانها) و همچنین اجرای آتش مؤثر روی شطالعرب، عملاً سازمان غواصها و نیز نیروهای موج دوم و سوم را به هم زدند. بهطوری که نیروهای یگانهای مجاور بعضاً پراکنده شده و اغلب نمیتوانستند روی هدف عمل نمایند. یکی از مناطق حساس عملیات، جزیرهامالرصاص و نوک بوارین بود که به رغم تلاش بسیاری که برای تصرف آن انجام شد، به خاطر آمادگی دشمن، امکان ادامه درگیری از میان رفت؛ لذا دشمن با شلیک پرحجم تیربار روی آب، از عبور نیروها از تنگهامالرصاص ـ بوارین جلوگیری کرد. [۸]
علاوه بر این، دشمن بنا به حساسیتی که نسبت به جزیرهامالرصاص داشت، در پدافند آن از ۹ رده مانع طبیعی و مصنوعی بهرهگیری میکرد، به صورتی که از هر خط عقب رانده میشد در خط بعدی که نسبت به خط قبلی اشراف و تسلط داشت، مقاومت میکرد. به رغم کوششهای بسیار، عملاً ادامه نبرد بدون اینکه چشمانداز روشنی داشته باشد، با مشکلات عدیدهای توأم گردید، لذا به منظور حفظ قوا و طراحی مجدد عملیات آتی، از ادامه نبرد اجتناب شد. [۹]دلایل عدم موفقیت عملیات
عوامل تاکتیکی و استراتژیکی مختلفی در ناکامی کربلای ۴ دخالت داشتند، اما نقش عوامل زیر برجسته و تعیینکنندهتر بود:
۱- آگاهی عراق از مکان و زمان عملیات که بیشتر مرهون اطلاعاتی بود که آمریکا (از طریق عکسهای هوایی و تصاویر ماهوارهای) در اختیار این کشور قرار داد؛
۲- تجربه دشمن از عملیات فاو و عبور غواصها از شطالعرب و نیز مسلحکردن زمین در محورهای حمله، آنگونه که امکان مقابله با مهاجمان را برای آنها فراهم میساخت. [۱۰]جهت توضیح مورد نخست باید خاطرنشان کرد که عکسهای هوایی و تصاویر ماهوارهای یکی از ابزارهای مهم کسب اطلاعات هستند که در امور نظامی بسیار مورد استفاده قرار میگیرند. آمریکا نیز بهعنوان یکی از پیشرفتهترین کشورها در این فناوری، به دلیل مخالفت و دشمنی با نظام جمهوری اسلامی ایران، تصاویر ماهوارهای را در اختیار کشور عراق گذاشت. ارتش بعثی عراق هم با کمک این اطلاعات توانست حرکات و جابجایی نیروهای اسلام را در منطقه عمومی خرمشهر و شلمچه، رصد و با انطباق آن با قراین دیگر، عملیات کربلای ۴ را کشف نماید. از این رو، اصل غافلگیری که عامل اصلی موفقیت اکثر عملیاتهای رزمندگان اسلام بود، از بین رفت. [۱۱]
دشمن علاوه بر استفاده از اطلاعاتی که توسط آمریکا در اختیارش گذاشته شده بود، از تجربه عبور نیروهای ایرانی از شطالعرب در عملیات والفجر ۸ بهره برد و ضمن محتمل دانستن عبور نیروهای ایرانی از رود، تدابیر لازم را برای مقابله با آن اندیشیده بود. [۱۲] لذا با استفاده از تاکتیکهای ضدغواص و شناور، مانع از انجام عملیات براساس پیشبینیهای قبلی شد. [۱۳]اهمیت و موقعیت استراتژیکی منطقه عملیاتی، از دیگر عواملی بود که سبب توجه ویژه عراقیها نسبت به این منطقه و انجام پیشبینیهای دفاعی لازم برای حفظ آن شده بود.
هرچند عملیات کربلای ۴ پس از هشت ساعت و نیم متوقف شد، اما آثار و برکات این عملیات به حدی شایان بود که نمیتوان آن را در زمره شکستهای علیالاطلاق برشمرد؛ چراکه این عملیات اولین عامل اساسی در اغفال تمامعیار دشمن از انجام عملیات جدید توسط نیروهای خودی (یعنی عملیات کربلای ۵ در ۱۹ دی ۱۳۶۵) و عدم توجه به اتخاذ استراتژی پدافندی کارآمد نیروهای دشمن در عملیات بعدی بود. تا حدی که با ترخیص بسیاری از نیروها و ترک منطقه نبرد توسط فرماندهان، عملاً موجبات غافلگیری همهجانبه زمانی و تاکتیکی دشمن در عملیات کربلای ۵ فراهم آمد. آثار و نتایج عملیات کربلای ۴ را در موارد زیر میتوان خلاصه نمود:
۱. اغفال تمامعیار دشمن از انجام عملیات بعدی کربلای ۵؛
۲. غافلگیری همهجانبه عراق در کربلای ۵ به خاطر ترخیص بسیاری از نیروها؛
۳. مشخصشدن نقطهضعف اساسی استحکامات پدافندی عراق در شلمچه؛
۴. استفاده از شناساییهای کربلای ۴ برای کربلای ۵. [۱۴]در مجموع، به لحاظ تاکتیکی عملیات کربلای ۴ با هدف تکمیل دستاوردهای فتح فاو و تهدید شهر بصره طراحی شد، اما به دلیل افشای عملیات و هوشیاری دشمن، به مقاصد نظامی خود دست نیافت. با این وجود، عملیات مزبور با شناسایی منطقه و استحکامات دشمن و فراهمکردن زمینههای غافلگیری عراق، نقش مهمی در موفقیت عملیات کربلای ۵ ایفا کرد.
منابع
[۱]منصوری لاریجانی، اسماعیل (۱۳۹۰). آشنایی با دفاع مقدس، چاپ پانزدهم، تهران: موزه دفاع مقدس و ترویج فرهنگ مقاومت، ص ۱۶۳.
[۲]پوراحمد، احمد (۱۳۸۶). جغرافیای عملیات ماندگار دفاع مقدس، چاپ اول، تهران: پژوهشکده علوم و معارف دفاع مقدس، ص ۳۱۱.
[۳]اردستانی، حسین (۱۳۸۴). تجربه و تحلیل جنگ ایران و عراق، جلد سوم: تنبیه متجاوز، چاپ دوم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ص ۳۳۰.
[۴]سالمینژاد، عبدالرضا (۱۴۰۱). نگاهی به حضور حماسی لشکر ۷ حضرت ولیعصر (عج) در دفاع مقدس، جلد ۹: نبرد سنگین در جزیره سهیل؛ گزارش عملیات کربلای ۴، چاپ اول، تهران: نشر نیلوفران، ص ۲۰.
[۵]پوراحمد، همان، ص ۳۱۲.
[۶]بیات، حسن (۱۳۹۶). عملیات کربلای ۴ پیچیدهترین عملیات دفاع مقدس و علل شکست آن. دوفصلنامه مطالعات دفاع مقدس و نبردهای معاصر، سال دوم، شماره ۲، ص ۱۵۹.
[۷]اردستانی، همان، ص ۲۳۹.
[۸]سالمینژاد، همان، ص ۲۴.
[۹]درودیان، محمد (۱۳۷۳). سیری در جنگ ایران و عراق، جلد سوم: فاو تا شلمچه، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ص ۱۱۶.
[۱۰]اردستانی، همان، ص ۲۴۳.
[۱۱]بیات، همان، ص ۱۶۹.
[۱۲]حسینی ودیق، سیدجعفر؛ وکیلزاده، اسماعیل و حسینی، سیدمهدی (۱۴۰۲). واکاوی عملیات کربلای چهار و علل شکست و آثار و نتایج آن. دوفصلنامه شاهد اندیشه، دوره چهارم، شماره ۲ (پیاپی ۸)، ص ۱۴.
[۱۳]درودیان، همان، ص ۱۱۵.
[۱۴]حسینی ودیق و همکاران، همان، ص ۲۵.