یادداشت اختصاصی؛
مستیِ مهندسیشده در آشوبهای خیابانی و پیامدهای حقوقی آن
بر پایه گزارشهای میدانی نقلشده از سوی برخی شهروندان، نیروهای انتظامی و مشاهدات محلی در برخی ناآرامیهای اخیر، ادعا شده است که اغلب افراد درگیر در تخریب اموال عمومی و خصوصی، پیش از ورود به صحنه در وضعیت مستی ناشی از مصرف مشروبات الکلی یا مواد روانگردان قرار داشتهاند. در این یادداشت محمدحسین پیشاهنگ به بررسی ابعاد فقهی و حقوقی این موضوع پرداخته و از منظر جنگ شناختی مورد بررسی قرار داده است
به گزارش خبرنگار گروه فرق و ادیان خبرگزاری رسا، در تحلیل ناآرامیها و کنشهای خشونتآمیز خیابانی، تمرکز صرف بر «رفتار» کفایت نمیکند؛ آنچه اهمیت راهبردی دارد، فرآیندهای پیشینیِ تضعیف ادراک و تعطیلی عقل است. بر پایه گزارشهای میدانی نقلشده از سوی برخی شهروندان، نیروهای انتظامی و مشاهدات محلی در برخی ناآرامیهای اخیر، ادعا شده است که بخشی از افراد درگیر در کشتار مردم بیگناه یا تخریب اموال عمومی و خصوصی، پیش از ورود به صحنه در وضعیت مستی ناشی از مصرف مشروبات الکلی یا مواد روانگردان قرار داشتهاند. این گزارهها—فارغ از داوری قضایی و آماری—بهمثابه یک الگوی قابل تحلیل در جنگ شناختی اهمیت دارد و اگرچه نیازمند بررسی قضایی و آماری دقیق است، اما بهعنوان یک الگوی تکرارشونده در گزارشهای میدانی قابل تأمل و تحلیل است.
۱. الکل و مهندسی اختلال در ادراک
جنگ شناختی ناظر به تغییر «فهم، قضاوت و تصمیم» پیش از تغییر رفتار است. مصرف الکل، از منظر علوم شناختی، موجب کاهش مهارهای اجرایی مغز، افت قوه پیشبینی پیامدها و تضعیف قضاوت اخلاقی میشود. چنین وضعیتی، فرد را به کنشگری هیجانی و خشونتپذیر بدل میکند؛ دقیقاً همان سوژهای که در آشوبهای بیهدف، بیشترین کارآمدی را برای صحنهگردانان دارد.
2. چرا مستسازی پیش از آشوب؟
از منظر راهبردی، استفاده از الکل پیش از ورود افراد به صحنه خشونت، یک تکنیک شناختهشده در مهندسی آشوب است. هدف اصلی آن نه صرفاً «جسارتبخشی»، بلکه تعطیلکردن عقل، وجدان و مهار اخلاقی انسان است. فرد مست:
- قدرت تحلیل پیامدهای رفتار خود را از دست میدهد؛
- مرز میان حق و باطل، حلال و حرام، انسانی و غیرانسانی برای او مخدوش میشود؛
- آمادگی بیشتری برای تخریب، خشونت کور و رفتارهای غیرقابل بازگشت پیدا میکند.
3. خمر در قرآن؛ از حکم فردی تا پیامد اجتماعی
قرآن کریم، مسئله شراب را در نسبت مستقیم با عقل، امنیت اجتماعی و نزاع جمعی تحلیل میکند. مجموعه آیات مرتبط، یک منظومه معرفتی واحد میسازد. ابتدا بر این آیات مروری داشته باشیم:
1. سوره بقره، آیه ۲۱۹
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا
ترجمه: «از تو درباره شراب و قمار میپرسند؛ بگو در آن دو گناهی بزرگ است و منافعی برای مردم دارد، ولی گناهشان از سودشان بزرگتر است.»
۲. سوره نساء، آیه ۴۳
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنتُمْ سُكَارَىٰ حَتَّىٰ تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ
ترجمه: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، در حال مستی به نماز نزدیک نشوید تا بدانید چه میگویید.»
۳. سوره مائده، آیات ۹۰ و ۹۱
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ
ترجمه: «شراب و قمار پلیدی و از کار شیطاناند… شیطان میخواهد بهوسیله شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه بیفکند و شما را از یاد خدا و نماز بازدارد.»
- الکل بهمثابه تعطیلی عقل
در این چارچوب، خمر ابزار ایجاد عداوت، فروپاشی پیوند اجتماعی و انسداد عقل جمعی معرفی میشود.
قرآن کریم، حرمت شراب را صرفاً یک حکم عبادی نمیداند، بلکه آن را ابزاری برای ازکارانداختن عقل و ایجاد دشمنی اجتماعی معرفی میکند.
در این نگاه، شراب:
- ابزار دشمنیسازی اجتماعی است؛
- انسان را از کنترل درونی و یاد خدا (که همان بیداری وجدان است) بازمیدارد.
۳. خمر در روایات شیعه: تعطیلی عقل و گشایش دروازه شر
رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی فرمودند:
«جُمِعَ الشَّرُّ کُلُّهُ فی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتاحُهُ شُرْبُ الْخَمْرِ» ( بحارالانوار، ج۷۶، ص۱۴۸ )
ترجمه: «تمام بدیها در خانهای جمع شده و کلید آن، شرابخواری قرار داده شده است.»
«جُمِعَ الشَّرُّ کُلُّهُ فی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتاحُهُ شُرْبُ الْخَمْرِ» ( بحارالانوار، ج۷۶، ص۱۴۸ )
ترجمه: «تمام بدیها در خانهای جمع شده و کلید آن، شرابخواری قرار داده شده است.»
امام صادق(ع) نیز در حدیثی معتبر میفرمایند:
«إِنَّ الْخَمْرَ أُمُّ الْخَبَائِثِ وَمِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ» (الکافی، ج ۶، ص ۴۰۳)
ترجمه: «شراب، مادر پلیدیها و کلید هر شرّی است.»
این روایات، خمر را نه صرفاً یک گناه فردی، بلکه زمینهساز هر نوع جنایت معرفی میکنند زیرا آنچه انسان را از بی اخلاقی یا ارتکاب به جنایت باز میدارد همانا عقل است و چون عقل رحمانی تعطیل شود، جهل و غفلت شیطانی بر انسان سیطره یافته و دروازههای شرور و بدیها به روی انسان باز میشود.
۴. مصادیق تاریخی مستند از استفاده الکل و مواد روانگردان
در تاریخ جنگ و خشونت سازمانیافته، نمونههای متعددی ثبت شده است:
1. جنگ جهانی اول و دوم – جیره الکل سربازان
در ارتش بریتانیا، «Rum Ration» (جیره روزانه رام) بهطور رسمی به سربازان داده میشد تا اضطراب، ترس و فرسودگی روانی کاهش یابد. اسناد نظامی بریتانیا نشان میدهد این سیاست آگاهانه برای تحملپذیر کردن خشونت جنگ اجرا میشد.
2. درگیریهای داخلی آفریقا (سیرالئون، لیبریا)
گزارشهای سازمان ملل و دیدبان حقوق بشر نشان میدهد که در برخی گروههای شورشی، بهویژه در دهه ۹۰ میلادی، الکل و مواد مخدر به نیروها—حتی کودکان—داده میشد تا مهار اخلاقی آنان شکسته و آمادگی برای خشونت افزایش یابد.
3. جنگ جهانی دوم – آلمان نازی (مواد روانگردان)
هرچند نه الکل، اما مصرف گسترده پرویتین (متآمفتامین) در میان سربازان آلمانی بهطور مستند گزارش شده است؛ هدف، افزایش جسارت، بیخوابی طولانی و کاهش ترس بود. این نمونه نشان میدهد منطق «دستکاری شیمیایی ادراک» سابقهای روشن دارد.
4. گروههای تروریستی معاصر
در مورد برخی گروهها مانند داعش، گزارشهای رسانهای معتبر بیشتر به مصرف مواد محرک صنعتی مانند کپتاگون اشاره دارند، نه الکل. این تمایز مهم است و نشان میدهد هدف، همواره تغییر وضعیت شناختی و ادراکی است، فارغ از نوع ماده.
5. مستی و جنگ ادراکی: چرا این تاکتیک کار میکند؟
از منظر جنگ ادراکی، مستی چند کارکرد همزمان دارد:
- کاهش مسئولیتپذیری ذهنی: فرد، پیامدهای حقوقی و اخلاقی را کماهمیت میبیند؛
- افزایش خشونت آنی: واکنشها سریع، هیجانی و غیرقابل پیشبینی میشوند؛
- سادهسازی روایت دشمن: کنشگر مست، پذیرای روایتهای سادهانگارانه و هیجانی است؛
- مصونسازی طراحان آشوب: با تخریب عقلانیت کنشگر، امکان انتساب مسئولیت به طراحان کاهش مییابد.
6. بار حقوقی شرب خمر در اغتشاشات
مستی علیالاصول رافع مسئولیت کیفری نیست مگر اینکه
اولاً: مرتکب در حال ارتکاب جرم مست باشد.
ثانیاً: شرب مسکر با علم به سکر آور بودن و مخدر بودن آن صورت نگرفته باشد.
ثالثاً: درجه مستی بهاندازهای باشد که به کلی از مرتکب سلب اختیار و اراده نموده باشد. (حجتی، سیدمهدی، ق. م. ا در نظم حقوق کنونی، تهران، میثاق عدالت، ۱۳۸۴، چاپ اول، ص۲۵۲)
منظور از مستی در اینجا مستی تعمدی است که باعث مسئولیت کیفری شخص مست میشود. یعنی فردی عمداً استعمال مسکر نماید تا بتواند جرم را با تهور و قوت قلب بیشتری انجام دهد با قصد پیشین وی بر ارتکاب جرم چنین شخصی علاوه بر مجازات جرم ارتکابی به مجازات شرب خمر نیز محکوم خواهد شد. (جعفریلنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ نوزدهم، ص۲۵۳)
اما مستی اتفاقی یعنی آنکه شخص بدون اطلاع از تاثیری که مسکر بر مزاج و روان وی دارد مبادرت به استعمال مسکر نماید و کاملاً مسلوبالاراده گردد و در این حالت مرتکب جرمی گردد مبرا از مسئولیت کیفری است. (سمیعی، حسن، حقوق جزای عمومی، تهران، بینا، ۱۳۴۸، چاپ اول، ص۸۶)
مستی علیالاصول رافع مسئولیت کیفری نیست مگر اینکه
اولاً: مرتکب در حال ارتکاب جرم مست باشد.
ثانیاً: شرب مسکر با علم به سکر آور بودن و مخدر بودن آن صورت نگرفته باشد.
ثالثاً: درجه مستی بهاندازهای باشد که به کلی از مرتکب سلب اختیار و اراده نموده باشد. (حجتی، سیدمهدی، ق. م. ا در نظم حقوق کنونی، تهران، میثاق عدالت، ۱۳۸۴، چاپ اول، ص۲۵۲)
اما مستی اتفاقی یعنی آنکه شخص بدون اطلاع از تاثیری که مسکر بر مزاج و روان وی دارد مبادرت به استعمال مسکر نماید و کاملاً مسلوبالاراده گردد و در این حالت مرتکب جرمی گردد مبرا از مسئولیت کیفری است. (سمیعی، حسن، حقوق جزای عمومی، تهران، بینا، ۱۳۴۸، چاپ اول، ص۸۶)
حتی قانونی وجود دارد که مطابق آن لازم نیست شارب خمر حتما مرتکب جنایت شده باشد بلکه هرگاه کسی چند بار شرب مسکر بنماید و بعد از هر بار حد بر او جاری شود در مرتبۀ سوم کشته میشود. (ق. م. ا، ماده ۱۷۹)
از این رو مست بودن یا زوال عقل به واسطه مصرف مسکرات به هیچ عنوان از نظر قضایی و حقوقی، موجب سلب مسئولیت یا تخفیف مجازات نخواهد شد، چه آنکه قانون صراحتاً کسی را که با علم به مسکر بودن و باهدف تهور در جنایت، شرب خمر کرده باشد یا از مواد مسکر و روانگردان استفاده کرده باشد، از هر نوع مماشات، تخفیف، عفو یا گذشت محروم نموده و به اشدّ مجازات محکوم خواهد کرد.
چه آن
چه آن
7. جمعبندی راهبردی
برآیند تحلیل دینی، شناختی و تاریخی نشان میدهد که تعطیلی عقل، پیشنیاز خشونت افسارگسیخته است. الکل—یا هر مادهای که کارکرد مشابه دارد—در جنگ شناختی، ابزاری برای تبدیل انسان به «عامل بیمحاسبه» است. از این رو، اگر در ناآرامیها گزارشهایی از مصرف الکل پیش از کنش خشونتآمیز مطرح میشود، باید آن را نه صرفاً یک انحراف فردی، بلکه بخشی از الگوی مهندسی آشوب فهم کرد.
مواجهه مؤثر با این پدیده، صرفاً امنیتی نیست؛ بلکه نیازمند افشای تاکتیکهای جنگ ادراکی، تقویت عقلانیت عمومی و بازخوانی معرفتی نقش خمر در فروپاشی فرد و جامعه است؛ همان هشداری که قرآن و اهلبیت(ع) قرنها پیش به آن تصریح کردهاند.
همچنین آگاهی بخشی به جوانان درباره این تاکتیکها و همچنین پیامدهای شخصی، اجتماعی و حقوقی آن در صورت ارتکاب به جنایت یا دستگیری، میتواند جوانان را پیش از افتادن در دام جنانتکاران و اغتشاشگران نجات داد.
محمدحسین پیشاهنگ
همچنین آگاهی بخشی به جوانان درباره این تاکتیکها و همچنین پیامدهای شخصی، اجتماعی و حقوقی آن در صورت ارتکاب به جنایت یا دستگیری، میتواند جوانان را پیش از افتادن در دام جنانتکاران و اغتشاشگران نجات داد.
محمدحسین پیشاهنگ
ارسال نظرات