سه عامل ایجاد انحراف در مهدویت + نقش فضای مجازی
اشاره: همواره باورهای بنیادین شیعه مورد هجمه شیاطین جن و انس قرار داشته است و یکی از آنها، اندیشهی راهبردی مهدویت است. به قدمت اندیشه مهدویت یا موعود، جریان انحرافی و مدعیان دروغین نیز وجود داشته است حتی پیش از میلاد پر برکت حضرت مهدی عج این جریانهای انحرافی چه در جامعه اسلامی و شیعی و چه سایر امتهای باورمند به حقیقت منجی موعود به وجود آمده است. اما هرچه به زمان ظهور و تابش مستقیم خورشید عظمای ولایت نزدیک میشویم، از نظر کمّی و کیفی، جریانهای انحرافی بیشتر و فشردهتر میشوند. با ظهور رسانهها نیز سطح نزاع پررنگتر خواهد شد. فضای مجازی نیز بهعنوان رسانهای فراگیر، هم میتواند بستری برای گسترش این انحرافات باشد و هم ابزاری برای ارتقای آگاهی و مقابله با آنها باشد. از این رو لازم است از یکسو با عوامل ایجاد و ازدیاد این جریانهای انحرافی آشنا شویم و از سوی دیگر لازم است کلید اصلی پیشگیری یا مقابله با این انحرافات را پیدا کنیم تا بتوانیم مردم را در برابر فریب و اغواگری مصون نگه داریم.
در همین رابطه خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، با حجت الاسلام مجتبی کلباسی رییس مرکز تخصصی مهدویت گفتوگویی انجام داده است که در ادامه تقدیم خوانندگان گرامی می شود:
رسا ـ از منظر تاریخی و فکری، مهمترین ریشههای شکلگیری جریانها و فرقههای انحرافی در حوزه مهدویت چیست و این جریانها چگونه توانستهاند در مقاطع مختلف تاریخ ظهور و بروز پیدا کنند؟
بررسی تاریخی و فکری جریانهای انحرافی در حوزه مهدویت نشان میدهد که شکلگیری این فرقهها عموماً ریشه در مجموعهای از عوامل اجتماعی، فکری و سیاسی دارد. در یک نگاه کلان، میتوان سه عامل اصلی را بهعنوان زمینههای مهم پیدایش این جریانها معرفی کرد.
نخستین عامل، سودجویی و سوءاستفاده از احساسات دینی مردم است. باور به مهدویت، از عمیقترین و عاطفیترین اعتقادات در میان مسلمانان بهویژه شیعیان به شمار میرود. علاقه، امید و انتظار مردم نسبت به ظهور امام عصر(عج)، زمینهای فراهم میکند که افراد فرصتطلب بتوانند با ادعاهای بزرگ و دروغین، خود را در جایگاههای مقدس جا بزنند. در طول تاریخ، کسانی بودهاند که با تکیه بر همین احساسات، حتی ادعاهای بسیار گزاف مانند ارتباط خاص با امام زمان(عج) یا بالاتر از آن، ادعای الوهیت یا نبوت کردهاند. هدف اصلی این افراد نه حقیقت دینی، بلکه کسب قدرت، شهرت یا منافع مادی بوده است و احساسات پاک مردم، ابزار تحقق این اهداف قرار گرفته است.
دومین عامل مهم، جهل و ناآگاهی دینی است. ناآشنایی با معارف اصیل مهدویت، روایات معتبر و معیارهای صحیح شناخت امام عصر(عج)، زمینه را برای پذیرش ادعاهای باطل فراهم میکند. گاهی تطبیقهای نادرست و سطحی، مانند توجه به نشانههای ظاهری یا شباهتهای اسمی، موجب میشود برخی افراد تصور کنند هر کس دارای ویژگی خاصی است یا نامی مشابه دارد، میتواند مصداق امام زمان باشد. این نوع برداشتهای سادهانگارانه و نادرست از متون دینی، بارها در تاریخ موجب شکلگیری فرقههای ساختگی و انحرافی شده است. سوءتفسیر روایات و فهم ناقص آموزههای دینی، بستری مناسب برای فریب خوردن و فریب دادن دیگران ایجاد کرده است.
سومین عامل، نقش سیاستهای استعماری و قدرتهای سلطهگر در حمایت یا تقویت این جریانهاست. تجربه تاریخی نشان میدهد که اعتقادات دینیِ عمیق، بهویژه باور به مهدویت، همواره عامل مقاومت، اتحاد اجتماعی و ایستادگی در برابر ظلم و استعمار بوده است. از این رو، استعمارگران در کشورهای مختلف تلاش کردهاند با تضعیف این باورها، انسجام فکری و اجتماعی جوامع مسلمان را از هم بپاشند. یکی از ابزارهای آنان، حمایت مستقیم یا غیرمستقیم از فرقههای انحرافی بوده است. پیدایش و گسترش برخی فرقهها در ایران، هند و دیگر کشورهای اسلامی، و استقرار مراکز و پایگاههای آنها در کشورهای غربی یا سرزمینهای اشغالی، نشاندهنده پیوند این جریانها با سیاستهای کلان استعماری است. هدف نهایی چنین حمایتهایی، تضعیف باورهای اصیل دینی و از میان بردن ظرفیتهای مقاومت و وحدت در جوامع اسلامی بوده و هست.
در مجموع، سودجویی فردی، جهل و ناآگاهی دینی، و مداخلات هدفمند سیاسی و استعماری، سه رکن اصلی شکلگیری و تداوم جریانهای انحرافی در حوزه مهدویت را تشکیل میدهند؛ عواملی که تنها با آگاهیبخشی، تعمیق معرفت دینی و هوشیاری اجتماعی میتوان با آنها مقابله کرد.
رسا ـ فضای مجازی چه نقشی در گسترش یا کنترل انحرافات مرتبط با مهدویت دارد؟
فضای مجازی به عنوان یک رسانه گسترده و تسهیلشده، نقش بسیار مهمی در انتقال پیامها دارد. همانطور که کتاب، رادیو، تلویزیون یا ماهواره میتوانند پیامهای درست یا نادرست را منتقل کنند، فضای مجازی نیز این قابلیت را با ضریب نفوذ بسیار بالاتر دارد. به دلیل سهولت دسترسی و تنوع امکانات، افراد با استفاده از روشها و ترفندهای مختلف میتوانند افکار و عقاید خود را به سرعت و گسترده به مخاطبان برسانند.
امروزه فضای مجازی در رتبه اول رسانهها از نظر سرعت و گستردگی انتقال پیامها قرار دارد و پیامهای انحرافی و شیطانی نیز به شکل گسترده از این طریق منتشر میشوند. بدون شک تاثیر این رسانه در شکلگیری باورها و افکار بسیار قابل توجه است و در رقابت با سایر رسانهها، فضای مجازی سهم زیادی در گسترش انحرافات مهدوی یا حتی مهار آنها دارد. بنابراین نمیتوان تاثیر فضای مجازی را در این زمینه نادیده گرفت.
رسا ـ نقش جهل دینی و ضعف اعتقادی مردم در زمینهسازی ظهور مدعیان دروغین مهدویت چگونه است؟
اگر انسان مسیر درست را بشناسد و آگاهانه در آن گام بردارد، هیچ کس نمیتواند او را به اشتباه و بیراهه بکشاند. مشکل اصلی وقتی رخ میدهد که فرد راه درست را نشناسد یا در معرفت دینیاش ضعف داشته باشد. در چنین شرایطی، هر صدایی که به گوشش برسد ممکن است به عنوان راه درست پذیرفته شود، چون شناخت کافی ندارد و نمیتواند تشخیص دهد کدام مسیر صحیح است. به همین دلیل، بیشتر انحرافات و فریبها ریشه در جهل و ناآگاهی افراد دارد.
وقتی فرد دانش و شناخت لازم را نداشته باشد، آسانتر گرفتار فریبکاری و دروغ میشود. همانطور که گفته شده است، کسی که امام زمان خود را نشناسد، مانند کسی است که به صورت جاهل مرده است؛ زیرا نداشتن شناخت، زمینه را برای اسیر شدن در دام مدعیان دروغین مهدویت فراهم میکند. مثالی ساده این است که وقتی شما قیمت واقعی یک جنس را بدانید، کسی نمیتواند به راحتی شما را فریب دهد و کالایی را چند برابر ارزش واقعی به شما بفروشد. اما اگر بیاطلاع باشید، ممکن است فریب بخورید. بنابراین، افزایش علم و معرفت دینی رکن اصلی و بنیادی برای حفظ انسان در برابر انحرافات است و میتواند او را در برابر اغواگریها و ادعاهای کاذب مصون نگه دارد. شناخت و آگاهی، پایهایترین و مهمترین عامل در پیشگیری از گرفتار شدن در دام مدعیان دروغین مهدویت است.
خلاصه گفتگو: ریشههای شکلگیری جریانهای انحرافی در حوزه مهدویت را میتوان در سه عامل مهم خلاصه کرد: سوءاستفاده فرصتطلبان از احساسات پاک دینی مردم، جهل و ناآگاهی دینی که موجب پذیرش ادعاهای نادرست میشود، و دخالتهای هدفمند سیاسی و استعماری که به تضعیف باورهای اصیل منجر میگردد. این عوامل در طول تاریخ باعث ظهور فرقههایی با ادعاهای گزاف شدهاند که نه حقیقت دینی، بلکه منافع شخصی یا اهداف سیاسی را دنبال میکردند. فضای مجازی نیز بهعنوان رسانهای فراگیر، هم میتواند بستری برای گسترش این انحرافات باشد و هم ابزاری برای ارتقای آگاهی و مقابله با آنها. کلید اصلی پیشگیری از این انحرافات، ارتقای معرفت دینی، شناخت صحیح آموزههای مهدویت و هوشیاری اجتماعی است تا مردم در برابر فریب و اغواگری مصون بمانند و جریانهای دروغین امکان نفوذ نیابند.