نقش فعال ـ نه منفعل ـ استاد معارف در شرایط بحرانی دانشگاه؛
از کلاس درس تا مدیریت تنشهای هویتی
در مقاطع حساس و پرتنش که دانشگاه با چالشهای هویتی، سیاسی یا فرهنگی روبهرو میشود، نقش استاد معارف نمیتواند به انتقال صرف مباحث نظری محدود بماند. چنین شرایطی جایگاه او را از «ناقل محتوا» به «کنشگر تربیتی اثرگذار» ارتقا میدهد؛ شخصیتی که میتواند هیجان را به خردورزی، تقابل را به گفتوگو و ابهام را به فهمی روشنتر تبدیل کند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، در مقاطع حساس و پرتنش که دانشگاه با چالشهای هویتی، سیاسی یا فرهنگی روبهرو میشود، نقش استاد معارف نمیتواند به انتقال صرف مباحث نظری محدود بماند. چنین شرایطی جایگاه او را از «ناقل محتوا» به «کنشگر تربیتی اثرگذار» ارتقا میدهد؛ شخصیتی که میتواند هیجان را به خردورزی، تقابل را به گفتوگو و ابهام را به فهمی روشنتر تبدیل کند.
کلاس معارف در بحران این ظرفیت را دارد که به یکی از امنترین و عقلانیترین فضاهای دانشگاه بدل شود؛ مشروط بر آنکه استاد، نقش خود را آگاهانه و فعال تعریف کند. تحقق این رویکرد در گرو مجموعهای از اقدامات عملی است که در ادامه به آنها اشاره میشود.
۱. تبدیل کلاس به میدان گفتوگوی هدایتشده
در شرایط بحرانی، سکوت آموزشی راهحل نیست؛ بلکه میدان تحلیل را به فضای غیررسمی و شبکههای اجتماعی میسپارد؛ جایی که هیجان غالباً بر استدلال پیشی میگیرد.
از اینرو، استاد باید کلاس را به محیطی برای گفتوگویی هدایتشده تبدیل کند.
راهکارهای عملی:
اختصاص بخشی از زمان کلاس به بررسی تحولات جاری در قالب گفتوگویی ساختارمند
تعیین قواعد روشن برای بحث؛ از جمله استناد به دلیل، پرهیز از قضاوت شتابزده، رعایت احترام متقابل و عدم توهین و استفاده از الفاظ سخیف
هدایت بحث از سطح واکنشهای احساسی به تحلیل منطقی
در این فضا، استاد نه تحمیلکننده دیدگاه، بلکه «میانجی عقلانی» است.
۲. تقویت مهارت تحلیل بهجای ارائه موضع آماده
دانشجو در فضای ملتهب بیش از موضعگیری آماده، به چارچوب تحلیل نیاز دارد. بنابراین تمرکز باید بر توانمندسازی ذهن او باشد.
راهکارهای عملی:
آموزش تشخیص خبر معتبر از خبر جعلی و تفکیک تحلیل از روایت رسانهای
بررسی رخدادها از منظرهای حقوقی، اخلاقی، اجتماعی و دینی
طرح پرسشهایی درباره پیامدهای هر کنش یا واکنش
بدینسان، دانشجو پیش از هر تصمیم، میآموزد بیندیشد و مسئولانه داوری کند.
۳. مدیریت و تنظیم هیجان جمعی
در فضای قطبی، هیجان میتواند جای عقلانیت را بگیرد. استاد معارف باید نقش تنظیمکننده این فضا را ایفا کند.
راهکارهای عملی:
پرهیز از ادبیات تحریکآمیز یا جانبدارانه
استفاده از بیانی آرام و مستدل
تأکید بر کرامت انسانی همه افراد و دیدگاهها
گاه آرامش و منش استاد، خود مؤثرترین مداخله تربیتی است.
۴. پیوند دادن مسائل روز با مبانی معرفتی
بحران میتواند فرصتی برای تعمیق آموزش باشد. اگر مباحث معارف با واقعیتهای جاری پیوند نخورد، در ذهن دانشجو انتزاعی باقی میماند.
راهکارهای عملی:
مرتبط ساختن تحولات جاری با مفاهیمی چون عدالت، آزادی، مسئولیت اجتماعی، هویت ملی و مذهبی و اخلاق اعتراض
تبیین کارآمدی اندیشه دینی در مواجهه با مسائل معاصر
بهرهگیری از ظرفیت دروسی مانند تفسیر موضوعی قرآن و نهجالبلاغه برای تحلیل اجتماعی
در این صورت، دانشجو پیوند میان اندیشه و عمل را درک خواهد کرد.
۵. پیشگیری؛ فراتر از واکنش
نقش استاد به زمان بروز بحران محدود نمیشود. تقویت مستمر مهارت گفتوگو و تحلیل، شدت تنشها را کاهش میدهد.
راهکارهای عملی:
تمرین گفتوگوی انتقادی در طول ترم در دروسی مانند اخلاق کاربردی و دانش خانواده
واگذاری تحلیلهای مکتوب درباره رخدادهای اجتماعی در دروسی چون انقلاب اسلامی و تاریخ تمدن اسلامی
طراحی تکالیف مسئلهمحور متناسب با تحولات روز
دانشجویی که این مهارتها را تمرین کرده باشد، در شرایط بحرانی کمتر دچار رفتارهای شتابزده خواهد شد.
برآیند آنچه گفته شد این است که در شرایط بحرانی، استاد معارف میتواند تماشاگر باشد، واکنشگر باشد یا تنظیمگر عقلانی. دانشگاه امروز بیش از هر زمان به رویکرد سوم نیاز دارد.
اگر کلاس معارف به کانون عقلانیت، اخلاق گفتوگو و تحلیل مسئولانه تبدیل شود، بسیاری از شکافها پیش از آنکه به تنشهای عمیق بدل شوند، در همان فضای علمی مدیریت خواهند شد.
بحرانها گذرا هستند، اما شیوه مواجهه با آنها فرهنگ دانشگاه را میسازد؛ و فرهنگ، امری قابل تربیت و اکتسابی است.
ارسال نظرات