مفاهیم گفتمان علوم انسانی اسلامی را تولید کنیم

به گزارش سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام علی‌اصغر اسلامی تنها استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در هم‌اندیشی علمی «از نظریه تا گفتمان؛ یک گام عملی برای علوم انسانی ـ اسلامی» با بیان اینکه اسلامی‌سازی علوم انسانی پدیده‌ای صرفاً پس از انقلاب اسلامی نیست، اظهار کرد: این جریان پیش از انقلاب در ایران و دیگر کشورهای اسلامی آغاز شده بود و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی شتاب و جهش بیشتری پیدا کرد.

وی با اشاره به ضعف نگاه مفهومی در مباحث اسلامی‌سازی علوم انسانی گفت: یکی از چالش‌های جدی ما کم‌توجهی به اهمیت جایگاه مفاهیم است. برای مثال وقتی از مسئله‌محوری سخن می‌گوییم، نخست باید روشن کنیم مراد ما از «مسئله» چیست. غالباً مسئله را با معنای غربی آن، یعنی «پرابلم»، درک می‌کنیم؛ در حالی که این تلقی با نگاه اسلامی تفاوت بنیادین دارد.

حجت‌الاسلام اسلامی تنها با بیان اینکه کلیت علوم انسانی مدرن پس از رنسانس، در پی تحقق بهشت موعود ادیان بر روی زمین شکل گرفته است، افزود: این نگاه مبتنی بر تقابل انسان و جهان است؛ به این معنا که جهان یک مسئله تلقی می‌شود که باید بر آن غلبه کرد. در حالی که مسئله در منطق اسلامی چنین تعریفی ندارد و همین تفاوت، ما را با نوعی ابهام مفهومی مواجه کرده است.

وی ادامه داد: نکته مغفول و البته هراس‌آور در فضای علمی، «ساخت مفهوم» است. ما بیشتر به استفاده از مفاهیم آماده بسنده می‌کنیم و گمان می‌بریم با بازسازی همان مفاهیم می‌توانیم علوم انسانی را پیش ببریم؛ در حالی که تحلیل، تبیین و حتی اصلاح جامعه و تمدن، همگی از مسیر مفاهیم شکل می‌گیرد.

استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تجربه متفکران غربی در مفهوم‌سازی تصریح کرد: اندیشمندان غربی نیز برای تولید مفاهیم جدید به زبان لاتین بازمی‌گردند، چراکه آن را دارای ظرفیت بالاتری می‌دانند. پیشنهاد بنده این است که ما نیز مسیر زیرساخت مفهومی را با تکیه بر اصطلاحات و مفاهیم قرآنی دنبال کنیم.

وی در ادامه با ذکر نمونه‌ای از گفتمان‌سازی مفهومی افزود: برای مثال، واژه «جنسیت» در کنفرانس قاهره حدود ۵۰ بار و در کنفرانس چین بیش از ۲۵۰ بار تکرار شد تا از طریق تکرار، مفهوم‌سازی و گفتمان‌سازی صورت گیرد.

حجت‌الاسلام اسلامی تنها با تأکید بر ضرورت مواجهه فعال با مفاهیم حاکم گفت: از یک سو باید براندازی مفهومی انجام دهیم و از سوی دیگر به تولید مفاهیم جدید بپردازیم. در این میان، واژه «امت» از مهم‌ترین مفاهیمی است که امروز برخی آشکارا پایان کارکرد آن را اعلام می‌کنند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: اگر به دنبال احیای گفتمان علوم انسانی اسلامی هستیم، باید هم مفاهیم را بسازیم و هم به این مفاهیم کارکرد و «شغل» بدهیم تا در عرصه اجتماعی و تمدنی نقش‌آفرین شوند.