الگوسازی پدر؛ کلید طلایی تربیت اخلاقی پسران
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر محمدجواد فلاح، دانشیار دانشگاه معارف اسلامی قم، در نشست پدر پسری با موضوع «نقش پدر در ایجاد فضائل اخلاقی در پسر و حفظ او از آسیبهای اخلاقی اجتماعی» تأکید کرد: بخش مهمی از خلقوخو و شخصیت اخلاقی فرزندان پسر، مستقیماً از الگوی رفتاری پدر در محیط خانواده شکل میگیرد.
وی با بیان اینکه فرزند پسر، مردانگی را پیش از هر جای دیگری در رفتار پدر تجربه میکند، گفت: اگر پدری در خانواده با فریاد، تحکم، زورگویی یا بیانصافی رفتار کند، فرزند بهتدریج این تلقی را پیدا میکند که اقتدار مردانه با خشونت و پرخاشگری معنا میشود؛ در حالی که مردانگی حقیقی باید با انصاف، عطوفت، همدلی و مسئولیتپذیری همراه باشد.
دانشیار دانشگاه معارف اسلامی با اشاره به نقش «الگوسازی رفتاری» در تربیت اخلاقی، افزود: شخصیت اخلاقی فرزندان از دوران کودکی آغاز و تا نوجوانی و جوانی تثبیت میشود و این فرآیند، بیش از آنکه متکی به توصیه و گفتار باشد، وابسته به رفتار عینی والدین، بهویژه پدر، در فضای زیست خانوادگی است.
فلاح با استناد به روایات اسلامی تصریح کرد: در معارف دینی تأکید شده است که صلاحیت اخلاقی پدر، نقش مستقیمی در حفظ و سلامت اخلاقی فرزندان دارد. مهربانی، احسان، انصاف، صداقت و همدلی پدر نهتنها امنیت عاطفی خانواده را افزایش میدهد، بلکه زمینه انتقال این فضائل به فرزند پسر را فراهم میکند.
وی با نقد نگاه اقتدارگرایانه در برخی خانوادهها گفت: اقتدار پدرانه نباید به تحکم و زورگویی تبدیل شود. اقتدار واقعی آن است که زمینه رشد اخلاقی اعضای خانواده را فراهم کند و به تولید فضائل اخلاقی بینجامد، نه بازتولید رذائل اخلاقی.
این استاد دانشگاه با اشاره به آسیبهایی نظیر مسئولیتگریزی، بیانصافی، دروغگویی و پرخاشگری در برخی جوانان، خاطرنشان کرد: اگر پدر در خانواده صداقت را حتی به قیمت پرداخت هزینه آن نشان دهد، فرزند میآموزد که میتوان صادق بود و در عین حال مقتدر و مسئولیتپذیر باقی ماند. اما اگر کودک در خانه، دروغ را بهعنوان راهحل مسائل ببیند، این رفتار بهتدریج به یک خلقوخوی پایدار تبدیل میشود.
فلاح با تأکید بر تقدم «پیشگیری اخلاقی» بر درمان، گفت: بسیاری از خانوادهها زمانی به دنبال اصلاح رفتار فرزندان میروند که آسیبها تثبیت شده است؛ در حالی که مهمترین راهکار، ایجاد الگوی صحیح اخلاقی از سوی پدر در سالهای اولیه رشد فرزند است.
تجربه زیسته اخلاقی؛ مؤثرترین ابزار پدر در تربیت پسران
وی با اشاره به پدیدههایی نظیر خشونت در روابط اجتماعی، پرخاشگری در محیط خانواده و ناسازگاری با همسر، تصریح کرد: اگر ریشه این رفتارها را پیگیری کنیم، در بسیاری از موارد به الگوهای رفتاری پدر در خانواده میرسیم. فرزندان پسر، شیوه قضاوت، صداقت، انصاف و نحوه مواجهه با تعارضها را نخست در خانه و از پدر خود میآموزند.
این استاد دانشگاه با استناد به روایات اسلامی افزود: در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) آمده است: خدا رحمت کند پدری را که فرزندش را بر نیکی یاری دهد. پرسش اساسی این است که این یاری چگونه محقق میشود؟ پاسخ آن صرفاً در آموزش گفتاری یا تذکر اخلاقی خلاصه نمیشود، بلکه مهمترین شکل یاری، فراهم کردن تجربه زیسته اخلاقی برای فرزند است؛ بهگونهای که فرزند، اخلاق را در عمل پدر ببیند و تجربه کند.
فلاح با اشاره به مفهوم «توان اخلاقی» در فرزندان خاطرنشان کرد: تربیت اخلاقی تنها به دانستن خوب و بد محدود نمیشود، بلکه فرزند باید توان انتخاب اخلاقی در موقعیتهای دشوار را پیدا کند. انسان بهطور طبیعی در موقعیتهای تعارض منافع، به سمت سود شخصی متمایل میشود، اما فرزند باید بیاموزد که در برخی دوراهیهای اخلاقی، چیزی را فدای ارزش بالاتری کند.
وی افزود: این توان اخلاقی زمانی شکل میگیرد که پدر با فرزند خود گفتوگو کند، درباره موقعیتهای واقعی زندگی صحبت کند، سود و زیان اخلاقی زیستن را توضیح دهد و هزینههای انتخابهای غیراخلاقی را برای او روشن سازد. صرف دستور دادن به فرزند، بدون مشارکت دادن او در تحلیل موقعیتهای اخلاقی، اثرگذاری عمیقی نخواهد داشت.
دانشیار دانشگاه معارف اسلامی با اشاره به جایگاه ویژه مهرورزی در تربیت اخلاقی پسران گفت: یکی از مهمترین فضائل اخلاقی که در روایات اسلامی بهشدت بر آن تأکید شده، مهربانی و محبت پدرانه است؛ فضیلتی که باید در تمام موقعیتهای زندگی، از تشکیل خانواده تا روابط اجتماعی، نمود داشته باشد.
وی با بیان اینکه محبت، صرفاً یک احساس درونی نیست، بلکه رفتاری آموختنی و قابل تمرین است، افزود: در روایات آمده است که نگاه محبتآمیز پدر به فرزند، عبادت محسوب میشود. این نگاه مهربانانه، زمینهساز شکلگیری مودت، الفت و رابطهای اخلاقمحور میان پدر و فرزند است و فرزند را با الگوی اقتدار همراه با رحمت آشنا میکند.
فلاح تأکید کرد: محبت پدرانه، نهتنها شخصیت اخلاقی فرزند را تقویت میکند، بلکه آثار تکوینی و معنوی نیز دارد. در برخی روایات تصریح شده است که به اندازه محبتی که پدر به فرزند خود نشان میدهد، رحمت الهی شامل حال او میشود. این آموزهها نشان میدهد که مهرورزی به فرزند، یک امر حاشیهای یا صرفاً عاطفی نیست، بلکه از کلیدهای اساسی حیات اخلاقی و معنوی خانواده به شمار میرود.
محبت، ادب و احسان؛ سه ضلع تربیت اخلاقی پسران در نگاه اسلامی
وی با اشاره به آموزههای قرآنی و روایی تصریح کرد: در قرآن کریم، گفتوگوی لقمان با فرزندش سرشار از عطوفت، احترام و محبت است. این نشان میدهد که انتقال مفاهیم اخلاقی، حتی در مقام نصیحت و تربیت، باید در بستری عاطفی و مهربانانه صورت گیرد. در سیره اهلبیت(ع) نیز واژهها، لحن و ادبیات گفتار جایگاه بسیار مهمی دارند.
دانشیار دانشگاه معارف اسلامی با بیان اینکه ابراز محبت برای برخی مردان دشوار است، افزود: برخی پدران به دلیل ویژگیهای روحی یا الگوهای تربیتی خود، در استفاده از واژههای محبتآمیز با همسر و فرزندان دچار تردید یا امتناع هستند؛ در حالی که استفاده از کلمات صمیمانه و مهربانانه مانند «عزیزم» و «فرزندم»، نقش مهمی در ایجاد احساس امنیت عاطفی، بهویژه در فرزندان پسر، ایفا میکند.
فلاح با اشاره به اهمیت «محبت رفتاری» و «زبان بدن» خاطرنشان کرد: نوازش، در آغوش گرفتن، بوسیدن و ارتباط فیزیکی سالم و صادقانه با فرزند پسر، بهویژه در سنین نوجوانی و جوانی، نقش مهمی در کاهش فاصلههای عاطفی و اخلاقی میان پدر و فرزند دارد. این رفتارها، اگر از سر صدق و بدون تصنع باشد، موجب نزدیکی دلها و تقویت پیوند اخلاقی در خانواده میشود.
وی افزود: فرزند پسری که محبت را از پدر خود تجربه میکند، میآموزد که میتوان در عین مرد بودن، مقتدر بودن و مسئولیتپذیر بودن، اهل مهر، عاطفه و ابراز احساسات نیز بود. پدر، در این معنا، معلم عملی مهرورزی است.
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، «ادبورزی» را یکی از مهمترین وظایف تربیتی پدران دانست و گفت: ادب، به معنای رعایت اقتضائات هر موقعیت، زمان و مکان است و در تعالیم دینی، تربیت ادبی فرزندان بهطور ویژه بر عهده پدر قرار داده شده است.
فلاح با انتقاد از برخی رفتارهای ناصحیح در محیط خانواده تصریح کرد: گاهی پدران به دلیل جایگاه اقتداری خود، تصور میکنند در خانه مجاز به هر نوع گفتار یا رفتار هستند؛ در حالی که فرزندان، آداب سخن گفتن، قضاوت کردن، تعامل اجتماعی، حتی آداب غذا خوردن و حضور در جمع را از رفتار پدر میآموزند.
وی افزود: ادب در رفتارهای ظاهری، گفتار، نحوه نشستن، راه رفتن، گوش دادن، احترام به دیگران و رعایت نوبت سخن، مجموعهای از مهارتهای اجتماعی است که جامعه آن را بهعنوان «اخلاق خانوادگی» میشناسد. به همین دلیل، وقتی کودکی به ادب توصیف میشود، معمولاً این ویژگی به خانواده او نسبت داده میشود.
دانشیار دانشگاه معارف اسلامی با تأکید بر نقش الگویی پدر در تمام عرصههای زندگی فرزند گفت: فرزند پسر در موقعیتهای مختلف زندگی، از تحصیل و اشتغال گرفته تا ازدواج، تعامل با همسر و کسب درآمد، رفتار اخلاقی پدر را الگوی خود قرار میدهد؛ چه در محاسن و چه در معایب. رعایت حلال و حرام، صداقت در معاملات و پرهیز از فریبکاری، بیش از آنکه با توصیه منتقل شود، با مشاهده رفتار پدر آموخته میشود.
فلاح در ادامه، «دیگرگرایی، احسان و نیکی به دیگران» را از دیگر ارکان تربیت اخلاقی دانست و گفت: فرزندانی که در خانواده، کمک به دیگران، همدلی اجتماعی و رعایت حقوق مردم را تجربه میکنند، در شکلدهی پیوندهای اجتماعی سالم موفقتر عمل خواهند کرد.
وی با اشاره به حقوق فرزند پسر در آموزههای دینی خاطرنشان کرد: در روایات، بهصراحت از حقوق فرزند پسر بر پدر یاد شده است؛ از جمله احترام به مادر، انتخاب نام نیک، آموزش قرآن و پرورش فرزند در مسیر پاکی. این حقوق، مسئولیت و تکلیف سنگینی را بر عهده پدران قرار میدهد و نشان میدهد که تربیت اخلاقی نیازمند برنامهریزی، آموزش و صرف وقت و هزینه است.
این استاد دانشگاه در پایان چند توصیه کاربردی ارائه کرد و گفت: توجه به نظام همسالان، انتخاب دوستان سالم، استفاده از قصه و کتابهای اخلاقی برای کودکان، ایجاد فضای گفتوگوی پدرانه برای نوجوانان، برگزاری برنامههای مشترک پدر و پسر و جدی گرفتن زیست اخلاقی خانواده، از مهمترین راهکارهای تقویت تربیت اخلاقی فرزندان پسر است.
وی تأکید کرد: پدر، به فرزند خود میآموزد که چگونه پدر موفقی باشد و حتی چگونه همسر موفقی شود؛ از اینرو، نقش پدر در شکلدهی آینده اخلاقی جامعه، نقشی تعیینکننده و غیرقابل جایگزین است.