نیازمند گذر از فقه فردی به فقه تمدنی هستیم/ کنش تمدنی؛ واجب کفایی بر امت اسلامی

به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام محمدعلی رنجبر، معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، در نشست علمی «ساحت فقه سیاسی» که عصر سه‌شنبه یکم اردیبهشت ذیل سومین نشست از سلسله‌نشست‌های «تبیین شاخص های قدرت نرم تمدنی جمهوری اسلامی ایران در دوران رهبری سوم» در خبرگزاری رسا برگزار شد، در ابتدای سخنان خود با اشاره به دوران پایانی جنگ تحمیلی و انتقادات شدید برخی گروه‌های مذهبی و انقلابی نسبت به پذیرش قطعنامه ۵۹۸، گفت: حضرت آقای شهید در اولین خطبه نماز جمعه پس از پذیرش قطعنامه، نکته‌ای بسیار زیبا فرمودند که ای کاش می‌شد مسیری داشت که سخنان فقط توسط دوستان شنیده شود و دشمن نشنود. ایشان فرمودند اگر من تک تک عواملی که منجر به این تصمیم شد را بگویم، قطعاً شما تصدیق خواهید کرد که بهترین تصمیم گرفته شده است.

 

 

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در تعریف کنش تمدنی گفت: «رفتار جمعی خودآگاه یا حداقل انگیزه‌دار که از بینش تمدنی و درک عمیق از رسالت تمدنی اسلام برمی‌خیزد و هدف آن ایجاد، تقویت یا حفظ تمدن نوین اسلامی است.» این کنش فراتر از عبادات فردی یا احکام شخصی است و شامل فعل جمعی می‌شود که یک «واجب کفایی تمدنی» محسوب می‌گردد.

 

 

حجت الاسلام رنجبر چارچوب‌های نوین برای کنش تمدنی را مجموعه‌ای از الگوها، روش‌ها و احکام فقهی نوین دانست که امت اسلامی، به ویژه جمهوری اسلامی به عنوان پیشران، را قادر می‌سازد در نظم جهانی در حال گذار، به صورت فعال، هدفمند و تمدن‌ساز عمل کند، نه صرفاً واکنشی یا دفاعی.

 

 

معاون دفتر تبلیغات اسلامی با اشاره به برخی ظرفیت‌های جدید برای کنش تمدنی گفت: امروز افرادی مانند تاکر کارلسون و الکس جونز (ترامپیست‌های آمریکایی) علیه اسرائیل موضع گرفته‌اند. تاکر کارلسون ۱۱۴ دقیقه درباره «صهیونیسم به عنوان دین مدنی جدید آمریکا» صحبت کرده که آمریکا را به «اسرائیل‌اول» تبدیل کرده است. ما می‌توانیم این افراد را به جبهه خود جذب کنیم.

 

وی افزود: بر اساس آخرین نظرسنجی‌ها، ۸۲ درصد مردم پاکستان در جنگ اخیر بین ایران و آمریکا، طرفدار ایران بوده‌اند. این درصد از میان یک جمعیت ۲۶۰ میلیونی است. اما متأسفانه برخی از دوستان طلبه ما در پاکستان ساعتها بحث فقهی می‌کنند که آیا به یک شخصیت سنی که ما را دعوت کرده، سلام کنیم یا نه. این همان «انفعال فقهی» است که باید از آن عبور کنیم.

 

 

حجت الاسلام رنجبر با طرح یک مثال تاریخی، تفاوت فقه فردی و فقه تمدنی را تبیین کرد و گفت: در زمان حکومت طاغوت، مردم سوالات جزئی می‌پرسیدند که آیا می‌توانم در حقوقم تصرف کنم؟ آیا می‌توانم برای شهرداری کار کنم؟ آیا می‌توانم پلیس باشم؟ اما امام خمینی(ره) این هزاران سوال را به یک «امّ المسئله» برگرداند: وجود حکومت طاغوت. ایشان مدلی طراحی کرد که این حکومت طاغوتی را بردارد و حکومت مشروع جایگزین کند.

 

وی افزود: مراد از فقه تمدنی، «فقه کلام‌نگر» است که در دل هزاران مسئله خرد، مسائل کلان را کشف می‌کند و پاسخ می‌دهد. ما نیازمند گذر از فقه فردی به فقه تمدنی هستیم.

 

 

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) سه چارچوب اصلی برای کنش تمدنی برشمرد و تصریح کرد: ابتدا باید تعیین مقاصد شریعت در مقیاس جهانی صورت گیرد؛ یعنی بیان شود هدف غایی شریعت از تشریع احکام، اجرای عدالت، قسط، حفظ کرامت انسانی و دفاع از فساد در سطح جهان است، نه فقط در یک محله. اگر حرکتی که انجام می‌دهید به نتیجه نمی‌رسد، مسیر خود را تصحیح کنید.

 

وی در ادامه «اجتهاد نوین برای مسائل نوپدید» را ذکر کرد و افزود: این شامل فقه روابط بین‌الملل در عرصه تمدن، اتحادهای راهبردی بر پایه عدالت، فقه اقتصاد مقاومتی، فقه رسانه، فقه فضای مجازی به عنوان ابزار کنش تمدنی، و فقه قدرت نرم خواهد بود. امروز دنیا مانده که چه چیزی مردم ایران را اینقدر مقاوم و تاب‌آور کرده است.

 

این استاد دانشگاه سومین مؤلفه را تعیین وظیفه جمعی امت به عنوان واجب کفایی دانست و اضافه کرد: کنش تمدنی بر عهده امت اسلامی است، نه فقط دولت‌ها. ما می‌توانیم از دیپلماسی درجه یک (دولت‌ها)، دیپلماسی درجه دو (مسئولین سابق و تحلیلگران) و دیپلماسی درجه سه (مردم عادی) به خوبی استفاده کنیم.

 

 

حجت الاسلام رنجبر با نقد ادبیات موجود گفت: مفهوم «مردم» در ادبیات ما دچار انقباض شده است. ما مردم را خلاصه کرده‌ایم در «مسلمانان»، مسلمانان را در «مؤمنان»، مؤمنان را در «متشرعان» و متشرعان را در «مقلدان». در حالی که ما باید گفتمانی تولید کنیم که حتی غیرمسلمان، غیرمؤمن، غیرمتشرع و غیرمقلد را نیز حول آن گفتمان جمع کند.

 

وی افزود: تمدن لیبرالیستی شعار «زندگی، آزادی و خوشبختی» را سر داده است و این ادبیات فراگیر شده است. ما باید ادبیاتی فراگیر تولید کنیم. مثلاً وقتی امام حسین(ع) را در انگلستان معرفی می‌کنیم، نباید بگوییم یزید سگ‌باز و شرابخوار بود، بلکه باید بگوییم یزید ظالم، مستکبر و مستبد بود و امام حسین(ع) برای برابری، عدالت و آزادی قیام کرد. این ادبیات برای همه جهان قابل فهم است.

 

 

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در توصیف نظم جهانی کنونی خاطرنشان کرد: امپراتوری‌ها کشته نمی‌شوند، خودکشی می‌کنند. آمریکا احساس می‌کند هژمونی خود را از دست می‌دهد، بنابراین تلاش انتحاری می‌کند. مانند مربی فوتبال که در دقایق پایانی، دفاع را حذف و تهاجمی بازی می‌کند. آمریکا هم در حال تلاش برای «کامبک تمدنی» است. در این نظم در حال گذار، ما باید فعالانه وارد شویم، نه منفعل.

 

حجت الاسلام رنجبر در پایان تأکید کرد: فقه باید مدل بدیل تمدنی ارائه دهد تا در نظم چندقطبی، اسلام نه تنها از خود دفاع کند، بلکه طراح نظم جدید باشد. ما نیازمند بازتولید ادبیات گفتمانی برای خوانش دینی هستیم. اگر این مسیر را درست پیش ببریم، ان‌شاءالله در رقابت تمدنی پیروز خواهیم شد.