راهکارهای تولید علم در حوزه ارتباطات با تکیه بر قرآن و سنت

حجت‌الاسلام کریم‌خان محمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، به تبیین روش‌های نوین پژوهش در رشته‌های علوم انسانی با رویکرد دینی پرداخت. 

وی با تأکید بر اینکه متون دینی منابعی غنی برای پاسخگویی به مسائل روز جامعه در حوزه‌های ارتباطات، روانشناسی و مدیریت هستند، راهکارهای عملی برای تبدیل این متون به تولیدات علمی معتبر را تشریح کرد.

حجت الاسلام خان‌محمدی با اشاره به اینکه قرآن کریم به عنوان « تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ » مرجع اصلی شناخت است، گفت: بسیاری از پژوهشگران در مواجهه با قرآن و سنت دچار چالش روش‌شناختی هستند. روش‌های سنتی مانند «تفسیر ترتیبی» (شروع از سوره اول تا آخر) یا «تفسیر جزئی» (بررسی آیه به آیه بدون در نظرگیری بافت کلی)، دارای محدودیت‌های جدی هستند. در تفسیر ترتیبی، پژوهشگر فاقد مسئله مشخص است و ممکن است در متن گم شود؛ در تفسیر جزئی نیز خطر نادیده گرفتن آیات عام، خاص، مطلق و مقید وجود دارد که می‌تواند به استنباط‌های نادرست بینجامد.

وی افزود: بهترین روش برای پژوهشگران، پیروی از روش «تفسیر موضوعی» است که شهید محمد باقر صدر در کتاب « المدرسة القرآنیة» آن را تبیین کرده است. در این روش، پژوهشگر ابتدا یک مسئله یا موضوع اجتماعی را شناسایی کرده، آن را به سوالات پژوهشی تبدیل می‌کند و سپس کل قرآن یا مجموعه روایات را در راستای پاسخ به آن سوال بررسی می‌نماید. این رویکرد، پژوهش را مسئله‌محور کرده و از سوگیری‌های تک‌بعدی جلوگیری می‌کند.

استفاده از روش‌های تحلیلی نوین

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: اگرچه رویکرد کلی پژوهش باید موضوعی باشد، اما در مرحله تحلیل داده‌ها، محققان می‌توانند از ابزارهای تحلیلی مدرن استفاده کنند. برای نمونه، یک پژوهشگر می‌تواند با جمع‌آوری تمام روایات مرتبط با یک موضوع، از روش‌هایی مانند «نشانه‌شناسی» برای واکاوی عمیق متن بهره ببرد. این تلفیق، غنای علمی مقاله را افزایش داده و به تولید دانش بومی کمک می‌کند.

ساختار استاندارد مقاله‌نویسی

حجت الاسلام خان‌محمدی در بخش دیگری از سخنان خود، به نکات فنی نگارش علمی پرداخت و با تأکید بر روش مهندسی معکوس، ساختار استاندارد مقالات علمی را تشریح کرد.

وی گفت: دانشجویان و پژوهشگران برای یادگیری ساختار مقاله، باید مقالات معتبر مشابه را تحلیل کنند. یک مقاله استاندارد باید دارای عناصر زیر باشد:

۱. چکیده: باید شامل طرح مسئله، روش تحقیق و نتایج کلیدی باشد.

۲. مقدمه: در این بخش باید دو نکته حیاتی روشن شود: «ضرورت موضوع» (اهمیت موضوع) و «ضرورت پژوهش» (چرا تحقیق لازم است؟). بسیاری از موضوعات مهم هستند، اما پژوهش جدید باید نشان دهد چه جنبه‌های مغفولی وجود دارد که نیازمند بررسی است.

۳. چارچوب مفهومی: تعریف دقیق متغیرها و مفاهیم کلیدی برای ایجاد انسجام نظری.

۴. روش‌شناسی: توضیح دقیق روشی که برای تحلیل داده‌ها استفاده شده است، نه صرفاً نقل تعاریف کتابی.

۵. یافته‌ها و نتیجه‌گیری: ارائه تحلیل‌ها و جمع‌بندی نهایی.

خودمردم‌نگاری (اتنوگرافی)

وی همچنین به روش «خودمردم‌نگاری» یا اتنوگرافی اشاره کرد و گفت: این روش زمانی کاربرد دارد که پژوهشگر دارای تجربه زیسته متمایزی باشد و هم‌زمان در آن رشته تخصص علمی داشته باشد. برای مثال، فردی که تجربه اسارت در جنگ را داشته، نمی‌تواند صرفاً خاطرات خود را بنویسد، اما اگر با رویکردی علمی و با استفاده از مهارت‌های جامعه‌شناسی، آن تجربیات را تحلیل و مدل‌سازی کند، می‌تواند به یک مقاله علمی-پژوهشی دست یابد. در این روش، پژوهشگر هم محقق است و هم موضوع پژوهش.

گونه‌شناسی در بررسی موضوعات

حجت‌الاسلام ‌خان‌محمدی برای نمونه‌سازی عملی، پژوهشی خود درباره «شادی در اسلام» را مورد بحث قرار داد.

وی با توضیح اینکه چگونه با مطالعه و استفاده از روش «گونه‌شناسی» (Typology)، می شود عوامل شادی را دسته‌بندی کرد، گفت: یافته‌ها نشان داد که عوامل شادی به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:عوامل زیستی و مادی: مانند نگاه به طبیعت و عوامل فرهنگی و اجتماعی: مانند غلبه فرهنگی بر دشمن، دوری از شک و داشتن یقین، و شوخی‌های محترمانه.

وی تأکید کرد که «یقین» یکی از مهم‌ترین عوامل شادی درونی است، زیرا انسان‌های دارای تردید همواره در حالت نارضایتی هستند. همچنین، غلبه گفتمانی بر دشمنان، شادی‌ای ذاتی ایجاد می‌کند که در روایات نیز تأیید شده است.

حجت‌الاسلام ‌خان محمدی در پایان تأکید کرد: تولید علم در حوزه‌های ارتباطات و علوم انسانی با تکیه بر متون دینی، نیازمند رعایت دقیق روش‌شناسی، پرهیز از کلی‌گویی و استفاده از ابزارهای تحلیلی روز است. این رویکرد نه تنها غنای علمی پژوهش‌ها را افزایش می‌دهد، بلکه راهگشای حل مسائل پیچیده اجتماعی امروز نیز خواهد بود.